در این پست، به شرح نحوه توصیف یک موضوع جهت پیشنهاد به عنوان موضوع پایان نامه  دکتری پرداخته می شود.

قبل از پرداختن به اصل ماجرا، توجه شما را به گزاره های مهم جلب می نمایم:

* هر تحقیق به دنبال حل یک مسئله است. یعنی اینکه در طی یک تحقیق، محقق بدنبال یافتن راه حل یک مسئله مشخص و معلوم با محدوده ای تعریف شده است. بنابر این تحقیقی که در آن مسئله معلوم نبوده یا گنگ و مبهم باشد، تحقیق نیست.

* هر مسئله دارای اجزای مشخص و معینی است. بر این اساس و با تجربه گذشته می توان اجزاء هر مسئله را شامل، مفروضات، معلومات، اهداف و مجهولات دانست. 

* محدوده مسئله همواره با مفروضات تعریف و تعیین می گردد.

* معلومات عبارتست از مقادیر یا مواردی که پیش از حل مسئله آنها را می دانیم.

* اهداف عبارتست از ابعاد و جنبه هایی از مسئله که قصد حل آن را در تحقیق مورد نظر داریم.

(تذکر: بسیاری از مسائل را نمی توان با یک گام حل کرد بلکه باید در گام های متعددی حل شوند و اهداف هر مسئله در واقع مشخص کننده ابعاد گامی است که قصد برداشتن آن را داریم). 

با توجه گزاره های بالا به بررسی نحوه توصیف و پیشنهاد موضوع برای پایان نامه در مقطع دکتری می پردازیم:

* هدف اصلی از انجام پایان نامه برای دانشجویان مقطع دکترا، نظریه پردازی یا همان ارایه رویکردی جدید برای حل یک مسئله طرح شده قبلی، یا طرح مسئله ای جدید و ارائه رویکردی جدید یا تکامل یافته برای حل آن است. در این راستا، اثبات جدید بودن مسئله طرح شده و یا جدید بودن رویکرد و شیوه حل ارائه شده بسیار مهم بوده و نقش اساسی در اثبات آن که موضوع پیشنهاد شده در حد مقطع دکتری مورد قبول است، خواهد داشت.

* آنچه که در یک پایان نامه دوره دکتری باید به طور مشخص معلوم باشد آن است که قصد حل چه مسئله ای را داریم و این مسئله دارای چه مفروضاتی و چه معلوماتی بوده و باید از آنها چه اهدافی و چه مجهولاتی حاصل شوند. علاوه بر این دانشجو باید حداقل اثبات نماید که مسئله مورد نظر وی نوع تکامل یافته تری از مسائل مشابه در تحقیقات قبلی بوده و دارای وجوه مختلف تمایز نسبت به آنهاست. اثبات این مهم نیازمند مرور دقیق و وسیع تاریخچه و زمینه تحقیقات مرتبط یا مشابه و درج نتایج تحلیل و بررسی آنها در گزارش پیشنهاد پایان نامه (پروپوزال) خواهد بود.

* به عنوان مثال، وارد نمودن یک مفهوم جدید و مشاهده نشده در یک مسئله (مثلا عدم قطعیت فازی) در یک مسئله، می تواند ماهیت مسئله را تغییر داده و موجب طرح آن در فضایی متفاوت از گذشته شود. یا اساسا طرح مسئله ای که تاکنون اصلا موضوع آن در تحقیقات مشابه و مرتبط وجود نداشته و دارای ساختار مفروضات و اهداف جدید با محتوا و مبنای جدید باشد، می تواند موضوعی در حد دکترا تلقی شود.

* باید توجه نمود که صرف ارائه راه حلی جدید، حتی با طرح مفاهیم و رویکرد جدید برای حل یک مسئله با ساختاری مشابه مسائل طرح شده قبلی را نمی توان به عنوان موضوع تحقیقی در سطح دکتری تلقی نمود. در نتیجه لازم است تا در محدوده مسئله در حال طرح و حل برای مقطع دکتری، حتما وجه تمایز مشخصی نسبت به مسائل قبلی، که این وجه تمایز مبتنی بر وارد نمودن مفهوم یا طرح ساختار جدیدی برای مسئله باشد، را مد نظر قرار داد. 

* بر این اساس در نگارش پیشنهاد موضوع یا پروپوزال برای پایان نامه دوره دکترا، باید ساختار موضوعی زیر رعایت گردد:

عنوان رساله پیشنهادی

خلاصه

 

فصل اول: مقدمه

1-1) زمینه و ضرورت های تحقیق

2-1) بیان کلی مسئله پیشنهادی

1-2-1) مفروضات

2-2-1) اهداف

3-2-1) معلومات

4-2-1) مجهولات

5-2-1) پرسش های اصلی تحقیق

3-1) محدوده تحقیق

4-1) اصطلاحات و تعاریف پایه

5-1) شرح سایر بخش های گزارش

 

فصل دوم: مرور تحقیقات مشابه و مرتبط

 

1-2) مشخصات و محتوای هر تحقیق مشابه و مرتبط

1-1-2) {عنوان تحقیق}

....

2-1-2) {عنوان تحقیق}

....

3-1-2) {عنوان تحقیق}

....

2-2) جمع بندی و نمایه کلی تحقیقات مشابه و مرتبط

3-2) جایگاه و تمایزات موضوع پیشنهادی

 

 

  • فصل سوم: رویکرد و متدولوژی پیشنهادی برای تحقیق

1-3) بیان ریاضی مسئله پیشنهادی

2-3) ایده و رویکرد پیشنهادی برای تحقیق

3-3) فرآیند و دستورالعمل پیشنهادی برای انجام تحقیق

4-3) ابزارهای مورد نیاز برای مراحل تحقیق

5-3) منابع تامین داده های مورد نیاز برای تحقیق

6-3) نحوه جمع آوری داده ها

7-3) روش ارزیابی و نتیجه گیری

8-3) نوآوری های تحقیق

9-3) زمان بندی تحقیق

 

 

منابع و مراجع

ضمائم

 

توجه به نکات زیر در رابطه با عناوین و موضوعات فوق، ضروری است:

* در بخش (زمینه)، کلیات مسئله مورد نظر و تاریخچه طرح و حل آن به صورت بسیار مختصر بیان می شود.

* در بخش (مرور ادبیات تحقیق مشابه و مرتبط)، باید مشخصات و محتوای تحقیقاتی را که به نوعی به زمینه طرح شده مرتبط بوده و در این راستا قابل ارزیابی است، به دقت مورد بررسی و در نهایت تحلیل قرار داد. نتیجه مقایسه میان تحقیقات مشابه و مرتبط یافته شده، باید در قالب یک جدول، که در آن مشخصات و شناسنامه تحقیق، مشخصات مفروضات و معلومات تحقیق، اهداف و مجهولات تحقیق، رویکرد استفاده شده برای حل و روش ارزیابی استفاده شده قید گردیده، درج و با یکدیگر مقایسه گردند. همچنین در جدول مذکور، باید جایگاه موضوع مورد نظر و وجوه تمایز آن به صورت شفاف نمایش داده شود.

* در بخش (بیان کلی مسئله پیشنهادی)، بیان کلی مسئله و چالش مورد نظر انجام پذیرفته و خلاصه مفروضات، اهداف، معلومات و مجهولات و همچنین پرسش های اصلی تحقیق مطرح می شوند. همچنین توضیح و تبیین دقیق و صریح وجوه تمایز مسئله با دیگر مسائل مشابه و مرتبط، بخصوص از بعد مفاهیم جدید وارد شده در مسئله، در این بخش الزامی و بسیار مهم است.

* در بخش (ایده و رویکرد پیشنهادی برای تحقیق)، کلیات ایده و روش حلی که محقق به آن رسیده و قصد پیاده سازی و انجام آن را دارد مطرح و توضیح داده می شود. توصیف و اثبات جدید بودن رویکرد مطرح شده و مفاهیم جدید مورد نظر در آن، یا تعیین وجوه تمایز یا تکامل آن با دیگر موارد استفاده مشابه، از مهمترین موضوعاتی است که باید در این بخش به آنها اشاره شود. معمولا در توضیح این بخش از نمودارهای مفهومی یا منطقی نیز استفاده می شود.

* در بخش (فرآیند و دستورالعمل پیشنهادی برای انجام تحقیق)، محقق یا پیشنهاد دهنده موضوع باید روش و شیوه اجرا یا ایجاد راه حل پیشنهاد شده را در قالب گام ها و مراحل ایجاد، ابزارهای عملی و نظری مورد نیاز برای انجام مراحل و خروجی های حاصل توصیف و تشریح نماید.

* در بخش (روش ارزیابی)، محقق به بیان شیوه ارزشیابی نتیجه کار خود می پردازد. این بدان معنی است که پس از پیاده سازی و حصول نتایج عملی، باید ارزش کار انجام شده در مقایسه با سایر کارهای مشابه یا مرتبط سنجیده و مورد تحلیل قرار گیرد. به عبارت دیگر در این بخش نحوه اثبات برتر بودن نتایج حاصل از اجرای تحقیق نسبت به دیگر موارد مشابه و مرتبط انجام شده یا به صورت مطلق، باید بیان و مشخص گردد.